Алаяқтар егде жастағы адамдарды жиі нысанаға алады. Мұның себебі олардың сенгіштігінде емес: алаяқтық схемалар адамның жасына емес, беделді тұлғаларға деген сеніміне, асығыстық пен жалғыздыққа негізделеді. Қазір қандай схемалар қолданылатынын, мемлекет пен банктер қандай қорғану шараларын енгізгенін және отбасыңыз не істей алатынын қарастырайық.

Мәселе егде жастағы адамдардың «аңғарымпаздығы төмен» болуында емес. Алаяқтық схема үш нәрсеге сүйенеді: беделді ұйымдарға — банкке, полицияға, мемлекеттік органға — деген сенім; ойлануға уақыт қалдырмайтын асықтыру; дәл сол сәтте ақылдасатын адам табылмайтын жалғыздық. Аға буын өкілдерінде осы үш фактор басқаларға қарағанда жиірек қатар келеді: олар кіріс қоңыраулар мен хабарламаларды қайта тексеруге азырақ дағдыланған, «ресми» үнге көбірек сенеді. Ал жинағы немесе зейнетақысы туралы әңгіме оларға көбіне түсініксіз әрі қорқынышты көрінуі мүмкін.

Мұның практикалық жағы да бар: алаяқтар егде жастағы адамдарға жиірек қоңырау шалады. Өйткені кездейсоқ терілген нөмірлердің немесе сыртқа тарап кеткен дерекқорлардың арасынан тұтқаны бірден қоя салмай, қоңырауға жауап беріп, әңгімені жалғастыратын адамды кездестіру ықтималдығы жоғары.

«Шотыңызда мәселе туындады»

Қоңырау шалушы өзін банк қызметкері ретінде таныстырады: «Шотыңыздан ақша шешіп алуға әрекет жасалды. Ақшаңызды сақтап қалу үшін оны резервтік шотқа аударыңыз» немесе «Операцияны тоқтату үшін SMS арқылы келген кодты айтыңыз» дейді. Ешбір банк «қауіпсіздік үшін» ақша аударуды сұрамайды және телефон арқылы SMS не push-хабарламадағы кодты ешқашан талап етпейді.

«Туысыңыз қиын жағдайға тап болды»

Жақын адамыңыз жол-көлік оқиғасына түскенін, полиция оны ұстағанын немесе ауруханаға жеткізілгенін айтып, «мәселені шешу» үшін дәл қазір ақша керек деп сендіреді. Мұндағы мақсат — адамды үрейлендіру: ойлануға уақыт аз болған сайын, оның өзі қоңырау шалып, ақпаратты тексеру ықтималдығы да төмендейді.

Жалған мемлекеттік қызметшілер

БЖЗҚ атынан («Зейнетақыңызды қайта есептеп жатырмыз, SMS арқылы келген кодты айтыңыз»), коммуналдық қызметтерден («Есептегішті рәсімдеу керек») немесе басқа мемлекеттік органдардың атынан қоңырау шалады. Осылайша орынды көрінетін сылтаумен растау кодтарын не жеке деректерді алдап алады.

«Қауіпсіздік жүйесін жаңарту»

«Банктің қорғаныс жүйесін жаңарту» деген сылтаумен қолданба орнатуды сұрайды. Шын мәнінде, бұл — қашықтан қол жеткізу бағдарламасы. Ол алаяққа телефонды басқаруға және экрандағының бәрін, соның ішінде банк хабарламаларындағы кодтарды көруге мүмкіндік береді.

Нөмірді қолдан өзгерту

Телефон экранында банктің немесе мемлекеттік органның ресми нөміріне ұқсас нөмір көрінуі мүмкін. Экранда көрсетілетін нөмірді техникалық тұрғыдан қолдан өзгерту ойлағандай қиын емес. Экрандағы «дұрыс» нөмір қоңырауды шынымен банк шалып тұрғанын растамайды.

Дауысты қолдан жасау

Дауыс пен бейнені қолдан жасау технологиялары тез дамып келеді. Алаяқтардың жасанды интеллект көмегімен қысқа қоңырауда немесе аудиохабарламада жақын адамның дауысына еліктеп, ақша сұраған жағдайлары қазірдің өзінде тіркеліп жатыр. Таныс нөмірге өзіңіз қайта қоңырау шалуға алдын ала келісіп алу мұндай жағдайда да қорғайды.

Антифрод-орталық

Қазақстанда банктер, микроқаржы ұйымдары, Ұлттық Банк және Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі қосылған бірыңғай антифрод-жүйе жұмыс істейді. Жуырдан бері күмәнді операциялар мен SIM-карталардың шығарылуын бақылау үшін оған ұялы байланыс операторлары да қосылды. Бұл жүйе күнделікті операциялар кезінде автоматты түрде қорғайды: тәуекелді азайтады, бірақ сақтықты алмастырмайды.

Ірі онлайн кредиттер бойынша «салқындау кезеңі»

Егер туысыңызды «тез арада кредит рәсімдеп, ақшаны аударуға» көндіріп жатса — бұл жәбірленушінің бос жинағы болмаған кезде жиі қолданылатын схема — 150 АЕК-тен асатын (шамамен 600 000 ₸) онлайн кредиттер бойынша ақшаны беру шамамен 24 сағатқа кідіртіледі. Осы уақыт ішінде тоқтап, ақылдасып, шешімнен бас тартуға болады.

eGov арқылы кредит алуға ерікті тыйым салу

eGov.kz жеке кабинетіндегі «Банктік қарыздар, микрокредиттер алудан ерікті түрде бас тарту» — тегін әрі мерзімсіз қызмет. Туысыңыз өз атына кредиттер мен микрокредиттер рәсімдеуге тыйымды өзі қояды. Оны кез келген уақытта алып тастауға болады. Сондықтан бұл «тұзақ» емес, алаяқ бір қоңыраумен айналып өте алмайтын қосымша кедергі: тыйымды тек ЖСН иесінің өзі ЭЦҚ арқылы авторизациядан өтіп қоса немесе алып тастай алады.

Маңызды: бұл қызметті туысыңыз тек өз атынан қоса алады. Ересек балалары оны ата-анасының орнына рәсімдей алмайды. Отбасының міндеті — туысыңыз өзі келіскен жағдайда осы қадамнан бірге өтуге көмектесу.

Әр операция туралы хабарламаларды қосу

Ақшаның есептен шығарылғаны туралы SMS немесе push-хабарлама — өзіңіз жасамаған операцияны байқаудың ең жылдам жолы. Туысыңызбен бірге хабарламалардың қосылғанын және оның өзі пайдаланатын нөмірге келетінін тексеріңіз.

Карта бойынша қолайлы лимит белгілеу

Home.kz қолданбасында операциялар лимитін «Карта бойынша лимиттер» бөлімінде өзгертуге болады. Жаңадан көтерілген лимит бірден емес, үш күннен кейін күшіне енеді. Бұл — ақау емес, пайдалы қорғаныс шарасы: алаяқ адамды «дәл қазір» лимитті көтеруге көндіріп, артынша ірі соманы шешіп ала алмайды.

Картаны бірден қалай бұғаттау керегін білу

Қолданбада картаны бұғаттауға бірнеше секунд кетеді, банкке қоңырау шалудың қажеті жоқ. Туысыңызға осы батырманың нақты қай жерде тұрғанын көрсетіңіз: күйзеліс кезінде оны алғаш рет іздеп отырмаған дұрыс.

Банктің ресми нөмірін бөлек сақтау

Home Credit Bank байланыс орталығының 7979 нөмірін телефондағы контактілерге алдын ала бөлек сақтап қойған жөн. «Банктен» күмәнді қоңырау түссе, тұтқаны қойып, қоңырау шалушы ұсынған нөмірге емес, осы нөмірге немесе картаның артқы жағында көрсетілген нөмірге өзіңіз қайта қоңырау шалуға келісіңіздер.

Зейнетақы картасы: жүйеге байланыстыру және хабарламалар

Егер зейнетақы «Tañ» картасына түсетін болса, ол бір ғана құжатпен — жеке куәлікпен ашылады, мемлекеттік төлемдер жүйесіне автоматты түрде байланыстырылады және зейнетақы түскен сайын SMS пен push-хабарлама жібереді. Мұны бірге тексеруге болады: зейнетақы түсіп, хабарлама келмесе, қолданбадан не болғанын нақтылаған жөн.
 

Бұл — өнімдерді салыстыру немесе белгілі бір картаны жарнамалау емес. Аталған функциялар Home.kz қолданбасында қолжетімді. Бірдеңені өзгертпес бұрын өзекті шарттар мен баптауларды home.kz сайтынан нақтылаңыз.

Алаяқтар туралы әңгіме оңай «сен мұны түсінбейсің» деген сарында өрбіп кетуі мүмкін. Дәл осы себептен адамдар кейін алданғанын айтуға ұялады. Әңгімені басқаша бастаған дұрыс.

Жас туралы емес, ақша туралы сөйлесіңіз

«Сіз түсінбей қалуыңыз мүмкін» деудің орнына: «Қазір бәріне, соның ішінде маған да осындай қоңыраулар жиі түсетін болды. Сақтық үшін не істейтінімізді келісіп алайық» деңіз. Бұл тек аға буынға емес, бүкіл отбасына қатысты.

Ақыл айтумен шектелмей, көрсетіңіз

Өзіңізге немесе танысыңызға түскен қоңыраудың бір нақты мысалы он рет айтылған «теориялық» ескертуден тиімдірек. Осындай жағдайда не істейтінін айтып беруін сұраңыз. Бұл ережелер тізімін жай ғана ұсынғаннан сенімдірек.

Қателескені үшін ұялудың қажеті жоқ екенін алдын ала айтыңыз

Бірдеңе дұрыс болмай қалса, ұрыспайтыныңызды және мәселені бірге тез шешетініңізді ашық айтыңыз. Адамдар көбіне жаман жағдай болғанын түсінбегендіктен емес, айыптаудан қорыққандықтан көмек сұрауға асықпайды.

Қарапайым жоспар көптеген ескертуден тиімдірек, өйткені күйзеліс кезінде нұсқаулықты еске түсіруді қажет етпейді.

• Келісіп алыңыздар: ақша аударуды, кодты айтуды немесе қолданба орнатуды сұраған кез келген қоңырау — тұтқаны қойып, өздеріңіз қайта қоңырау шалуға себеп.
• Отбасында бірдеңе істемес бұрын қоңырау шалып, «Бұл күмәнді емес пе?» деп ақылдасуға болатын адамды таңдаңыздар.
• Шынымен шұғыл көмек қажет болғанда бүкіл отбасы қолданатын қарапайым құпия сөз тіркесін келісіп алыңыздар. Бұл дауыстық дипфейктерден де қорғайды.
• Банк, полиция немесе мемлекеттік орган қызметкерлерінің ешқайсысы SMS кодын, құпиясөзді айтуды не бөгде қолданба орнатуды сұрамайтынын талқылаңыздар.
• Бірнеше ай сайын жоспарды бірге еске түсіріңіздер. Мұны біреудің білімін тексеру ретінде емес, бүкіл отбасының келісімдерді қайта пысықтауы ретінде қабылдаңыздар.
   

Оқиғаның себебін талдаудан гөрі жылдам әрекет ету маңыздырақ.

1. Картаны дереу қолданбада бұғаттаңыз немесе банктің ресми нөміріне қоңырау шалыңыз: Home Credit Bank үшін — 7979, басқа жағдайда картаның артқы жағындағы нөмірді пайдаланыңыз.
2. Полицияға мүмкіндігінше тезірек арыз беріңіз. Нақты сома, уақыт және әңгіменің егжей-тегжейі тергеу үшін маңызды.
3. Әңгіме барысында SMS кодын, қолданбаның құпиясөзін немесе PIN-кодты айтып қоймағаныңызды тексеріңіз. Айтқан болсаңыз, құпиясөздерді дереу өзгертіп, қажет болған жағдайда картаны қайта шығарыңыз.
4. Хат алмасудың скриншоттарын, қоңырау шалушының нөмірін және әңгіменің егжей-тегжейін сақтаңыз. Бұлар банкке де, полицияға да қажет болады.
5. Өзіңізді не жақыныңызды кінәлауға уақыт жұмсамаңыз. Нақты әрекеттерге назар аударыңыз, ал «бұл қалай болды?» деген әңгімені кейінге қалдыруға болады.
    

Туысыңызбен бірге осы тармақтарды тексеріп шығыңыз. Бұған шамамен 20 минут кетеді.

☐ Банктің ресми нөмірін контактілерге бөлек сақтау

☐ Карта бойынша барлық операцияға SMS немесе push-хабарламаларды қосу

☐ Қолданбадағы картаны бұғаттау батырмасының қай жерде екенін көрсету

☐ Карта лимитін тексеріп, қажет болса өзгерту

☐ Туысыңыз рәсімдеуге дайын болса, eGov арқылы кредит алуға ерікті тыйым салуды талқылау

☐ Күмәнді қоңырау түскен кездегі іс-қимыл жоспарын келісу

☐ Шынайы төтенше жағдайларға арналған қарапайым құпия сөз тіркесін келісу

☐ Қолданбаның өзекті қауіпсіздік функцияларын home.kz сайтынан тексеру

Алаяқтар неге егде жастағы адамдарға жиірек қоңырау шалады?

Мәселе адамның жасында емес, бірнеше фактордың қатар келуінде: ресми үнге көбірек сену, қоңырауларды қайта тексеруге азырақ дағдылану және дәл сол сәтте ақылдасатын адам табылмайтын жалғыздық.

Ересек баласы ата-анасының орнына кредит алуға ерікті тыйым рәсімдей ала ма?

Жоқ, eGov-тағы қызметті тек өз атыңыздан, жеке авторизациядан өтіп рәсімдеуге болады. Ересек балалары туысына осы қадамнан бірге өтуге ғана көмектесе алады.

Банк ешқашан өзі қоңырау шалмайды деген рас па?

Банк қоңырау шалуы мүмкін, мысалы, операцияны растау үшін. Бірақ ол телефон арқылы SMS немесе push-хабарлама кодын, қолданбаның құпиясөзін не PIN-кодты ешқашан сұрамайды.

«Банктен» сілтемесі бар хабарлама келсе, не істеу керек?

Сілтемеге өтпеңіз. Банктің ресми қолданбасын өзіңіз ашыңыз немесе сайттың мекенжайын қолмен теріп кіріңіз. Сондай-ақ картаның артқы жағындағы нөмірге қоңырау шалуға болады.

Алаяқтыққа күмән туған кезде картаны қаншалықты тез бұғаттау керек?

Дереу бұғаттау керек. Қолданбада бұғаттауға бірнеше секунд кетеді және банкке қоңырау шалудың қажеті жоқ. Болған оқиғаның егжей-тегжейін кейін анықтауға болады.

Туысымыз алаяқтарға ақша аударып қойса, ақша қайтарыла ма?

Ақшаның қайтарылуына автоматты түрде кепілдік берілмейді: ол операцияның түрі мен мән-жайға байланысты. Карта неғұрлым тез бұғатталып, полицияға арыз неғұрлым ерте берілсе, ақшаны қайтару мүмкіндігі соғұрлым жоғары болады.
 

Алаяқтардан қорғану — бір реттік әңгіме емес, отбасы бірге қалыптастыратын бірнеше қарапайым әдет. Негізгі ойларды бір тізбекке жинақтайық:

• алаяқтар «сенгіштікті» емес, асығыстық пен беделге деген сенімді пайдаланады, бұл кез келген жастағы адамға қатысты;
• ешбір банк, полиция немесе мемлекеттік орган SMS кодын, құпиясөзді айтуды не бөгде қолданба орнатуды сұрамайды;
• Қазақстанда антифрод-орталық, ірі онлайн кредиттер бойынша «салқындау кезеңі» және eGov арқылы кредит алуға тегін ерікті тыйым салу қызметі жұмыс істейді;
• банк қолданбасында хабарламаларды қосып, картаны бұғаттау батырмасының орнын біліп, лимиттердің қалай жұмыс істейтінін түсінген жөн;
• отбасымен алдын ала келісіп алыңыздар: күмәнді қоңырау түскенде тұтқаны қойып, ресми нөмірге өздеріңіз қайта қоңырау шалыңыздар;
• өзекті қауіпсіздік функциялары мен карта шарттарын home.kz сайтынан нақтылаңыздар.

Ең жақсы қорғаныс — туысыңызды толық бақылау емес, алдын ала келісілген бірнеше әдет және қиын жағдайда айыптаудан қорықпай, бірден көмек сұрауға болатынына сенім.